การเปลี่ยนแปลงที่มีผลต่อสภาวะสมดุลของระบบ คือ

1. การเปลี่ยนแปลงความเข้มข้น

2. การเปลี่ยนแปลงความดัน/ปริมาตร

3. การเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิ

4. การเติมตัวเร่ง (catalyst)

5. การเติมแก๊สเฉื่อย (inert gas)

การเปลี่ยนแปลงความเข้มข้นของสารในปฏิกิริยา (Top)

ถ้าเติมสารลงไปในระบบ สมดุลจะดำเนินไปทางด้านที่จะลดความเข้มข้นของสารนั้น เพื่อเข้าสู่สมดุลใหม่
ถ้าดึงสารออกจากระบบ สมดุลจะดำเนินไปทางด้านที่จะเพิ่มความเข้มข้นของสารนั้น เพื่อเข้าสู่สมดุลใหม่

ตัวอย่าง การสังเคราะห์แอมโมเนีย : N_2(g) + 3H_2(g) 2NH_3(g)

ถ้าต้องการผลิต NH₃ ให้มากที่สุด จะทำได้โดยการเพิ่มปริมาณ N₂ หรือ H₂ เข้าสู่ระบบ ทำให้ระบบเสียสมดุล และระบบจะปรับตัวใหม่โดยเกิดปฏิกิริยาไปข้างหน้าเพื่อใช้ N₂ หรือ H₂ ที่เติมเข้าใหม่

ตัวอย่าง การประยุกต์ใช้สมดุลเคมีในเรื่องของฟันผุ ซึ่งมีสภาวะสมดุลของปฏิกิริยาเกิดขึ้นในปากดังนี้ :

Ca₅(PO₄)₃OH_(s) + +

เมื่อมีคราบน้ำตาลตกค้างอยู่ตามฟันอาจเกิดการหมักและมีกรด (H⁺) เกิดขึ้น ไอออน H⁺ มักจะทำปฏิกิริยาได้ง่าย ดังนี้ :

+ H₂O_(l)

+

ซึ่งจะรบกวนสมดุลของปฏิกิริยา หรือเป็นการดึง และ OH^- ออกจากสารละลายส่งผลให้ Ca₅(PO₄)₃OH สลายตัวไปเรื่อย ๆ เพื่อปรับระบบให้เข้าสู่สมดุลใหม่ ลักษณะนี้ถือว่าเกิดอาการฟันผุอยู่เสมอ อย่างไรก็ตามอาจแก้ไขได้โดยเติม F^- ลงในระบบ เพื่อแทนที่ OH^- ในสาร Hydroxyapatite ( F^- เป็นเบสที่อ่อนกว่า OH^- ) กลายเป็น Ca₅(PO₄)₃F ซึ่งสามารถทนต่อฤทธิ์กรดได้ดี โดยทั่วไปยาสีฟันเกือบทุกชนิดจะมีฟลูออรีนเป็นองค์ประกอบ

การเปลี่ยนแปลงความดันและปริมาตรของระบบ (Top)

เมื่อความดันของระบบเพิ่ม ระบบจะเสียสมดุลและเข้าสู่สมดุลใหม่โดย

ให้ปฏิกิริยาดำเนินไปทางด้านที่จะช่วย ลดความดัน (เพิ่มปริมาตร)

เมื่อลดความดันของระบบ ปฏิกิริยาจะดำเนินไปทางด้านที่จะช่วย

เพิ่มความดัน (ลดปริมาตร)

จากทฤษฎีของแก๊ส ความดันของแก๊สแปรผันตรงกับจำนวนโมลของอนุภาคของแก๊ส

.^.. เมื่อความดันเพิ่ม ปฏิกิริยาจะดำเนินไปทางด้านที่มีจำนวนโมลของอนุภาคแก๊สน้อยกว่า เพื่อปรับระบบให้เข้าสู่สมดุลใหม่

พิจารณา 2 NO(g) + O₂(g) = 2 NO₂(g)

จากปฏิกิริยา สารตั้งต้นมีจำนวนอนุภาค = 2 + 1 = 3 โมล ผลิตผลมีจำนวนอนุภาค = 2 โมล

เมื่อเพิ่มความดันแก่ระบบ

ปฏิกิริยาจะดำเนินไปทางด้านผลิตผล NO₂ (มีจำนวนอนุภาคน้อยกว่า)

เมื่อลดความดันของระบบ

ปฏิกิริยาดำเนินไปทางสารตั้งต้น

พิจารณา S₂ (g) + O₂ (g) = SO₂ (g)

จากปฏิกิริยา ทั้งสารตั้งต้นและผลิตผลมีจำนวนอนุภาคเท่ากัน คือ 2 โมล

เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงความดัน

ปฏิกิริยาไม่สามารถดำเนินไปทั้งข้างหน้าและย้อนกลับ .^.. ไม่สามารถปรับสมดุลตามหลักของ Le Chatelier ได้ (การเปลี่ยนแปลงความดันจะไม่มีผลกระทบกระเทือนต่อสภาวะสมดุลแต่อย่างใด)

ระวัง ไม่มีผลต่อค่า K และสมดุล แต่จะมีผลต่อความเข้มข้นของทุกสารในระบบ

การเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิของระบบ (Top)

เมื่ออุณหภูมิเปลี่ยน ค่า K_C จะเปลี่ยนแปลงไปด้วย

เมื่ออุณหภูมิของระบบเพิ่มขึ้น ปฏิกิริยาจะดำเนินไป ทางด้านที่จะดูดความร้อนเอาไว้ เพื่อที่จะเข้าสู่สมดุลใหม่

เมื่ออุณหภูมิของระบบลดลง ปฎิกิริยาจะดำเนินไปทางด้านที่จะคายความร้อนหรือให้ความร้อนแก่ระบบ เพื่อที่จะเข้าสู่สมดุลใหม่

ในสมดุลเคมี ถ้าปฏิกิริยาไปข้างหน้าเป็นปฏิกิริยา ดูดความร้อน (endothermic reaction)

ปฏิกิริยาย้อนกลับจะเป็นปฏิกิริยาคายความร้อน(exothermic reaction) หรือในทางกลับกัน

การเพิ่มอุณหภูมิในปฏิกิริยาแบบคายความร้อน ระบบจะเสียสมดุลและจะปรับระบบโดยดำเนินไปในทิศทางที่ดูดความร้อน นั่นคือ ปฏิกิริยาจะดำเนินไปในทิศทางย้อนกลับ เพื่อปรับให้เข้าสู่สมดุลใหม่

แต่ถ้าเพิ่มอุณหภูมิในปฏิกิริยาแบบดูดความร้อน จะเปลี่ยนทิศทางของปฏิกิริยาไปข้างหน้ามากขึ้น จนกระทั่งระบบเข้าสู่สมดุลอีกครั้ง

>> click << ตัวอย่าง การเปลี่ยนสีของแก๊ส NO_x ที่อุณหภูมิต่างๆ

ตัวอย่าง การสังเคราะห์แอมโมเนีย

N_2(g) + 3H_2(g) 2NH_3(g) + 92.0 kJ หรือ = -92.0 kJ

ความร้อนที่ได้คือผลิตภัณฑ์อย่างหนึ่งของปฏิกิริยา และทำให้ระบบร้อนขึ้น ถ้าเพิ่มอุณหภูมิให้แก่ระบบ จะทำให้ตำแหน่งสมดุลเลื่อนจากขวาไปซ้าย และทำให้ NH₃ สลายตัวไป ระบบจะมี H₂ และ N₂ มากขึ้น พิจารณาจากเทอม mass-action ดังนี้

มีค่าน้อยลง ทำให้ K_C ลดลงด้วย

ดังนั้นการเพิ่มอุณหภูมิจะทำให้ K_C ลดลง และสารผลิตภัณฑ์ลดลง

อิทธิพลของสารเร่งปฏิกิริยา (Top)

ปกติแล้วสารเร่ง (catalyst) จะช่วยให้ปฏิกิริยาเคมีเกิดได้ดีขึ้น โดยการลดระดับพลังงานกระตุ้นของปฏิกิริยา ดังนั้นสารเร่งจึงมีผลโดยตรงต่ออัตราเร็วของปฏิกิริยา แต่พบว่าสารเร่งจะไม่มีผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลงทิศทางของสมดุลเพียงเพื่อช่วยเร่งให้อัตราเร็วของปฏิกิริยาไปข้างหน้าและปฏิกิริยาย้อนกลับได้เร็วขึ้นเท่านั้น

อย่างไรก็ตามสารเร่งกลับมีบทบาทสำคัญในปฏิกิริยาเคมีบางปฏิกิริยา เช่นปฏิกิริยาการเกิด SO₃ ดังนี้ :

2SO_2(g) + O_2(g) 2SO₃ ; K_C = 1.7 x1026

โดยปฏิบัติแล้วถ้าพิจารณาจากค่า K_C ปฏิกิริยานี้ควรจะเกิดได้อย่างสมบูรณ์ เมื่อเผากำมะถันในอากาศจะเกิด SO₂ จำนวนมาก และมี SO₃ ปนอยู่บ้างเล็กน้อย ส่วนปฏิกิริยาออกซิเดชันของ SO₂ ไปเป็น SO₃ นั้น เกิดได้ช้ามาก แต่ถ้าใช้ Pt หรือ V₂O₅ เป็นสารเร่ง จะช่วยให้ปฏิกิริยาเกิดได้เร็วขึ้น

ส่วนในปฏิกิริยาที่มีค่า K_C ต่ำ สารเร่งจะมีบทบาทไม่มากเท่าใดนัก เช่น ปฏิกิริยาการเกิด NO ดังนี้ :

2N_2(g) + 2O_2(g) 2NO_(g) ; K_C = 4.6 x10^-31 ที่ 25^oC

ซึ่งเป็นปฏิกิริยาสำคัญในการผลิต HNO₃ ในอุตสาหกรรม (NO ทำปฏิกิริยากับ O₂ และ H₂O) ที่สมดุลพบว่าจะมี NO ปริมาณเล็กน้อยเท่านั้น ถ้าใช้สารเร่งในปฏิกิริยานี้น่าจะช่วยให้ปฏิกิริยาเกิดได้ดีขึ้น อย่างไรก็ตามที่ 2000^oC ในอากาศซึ่งประกอบด้วย N₂ กับ O₂ จะมี NO ปนอยู่ประมาณ 0.4% เท่านั้นที่สมดุล

การเติมก๊าซเฉื่อย (Top)

การเติมก๊าซเฉื่อย (inert gas) ลงในส่วนผสมของปฏิกิริยาก๊าซอื่นที่อยู่ในภาวะสมดุล จะส่งผลให้ความดันรวมในภาชนะมีค่าเพิ่มขึ้นเท่านั้น แต่ไม่มีผลกระทบต่อตำแหน่งสมดุลของปฏิกิริยา เพราะว่าก๊าซเฉื่อยไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับความดันย่อย หรือความเข้มข้นของสารในระบบบ เช่น การเติม He ลงในปฏิกิริยาการผลิตก๊าซมีเทน จะทำให้ความดันรวมมีค่าเพิ่มขึ้น : P_total = P_CO + + + + ขณะที่ความดันย่อยของก๊าซอื่น ๆ มีค่าคงที่ และไม่มีผลต่อองค์ประกอบของสารที่ภาวะสมดุลของปฏิกิริยา